Atlas V aan het Bat Eijsden.jpg

 

← Op de foto hier links, is de Atlas V aangemeerd aan het Bat in Eijsden na de vlucht.

Per sleepboot de vrijheid tegemoet

De wereld in brand (1914-1918)

De moord op de Oostenrijkse aartshertog en troonopvolger Frans Ferdinand en zijn vrouw Sophie op 28 juni 1914 in Serajevo (Bosnië) door Gavrilo Princip wordt in het algemeen gezien als de aanleiding tot de eerste wereldoorlog (de Grote Oorlog). Als gevolg van internationale verdragen en alliantieafspraken, werd Europa in een periode van minder dan twee weken verdeeld in twee kampen. De belangrijkste opponenten waren Oostenrijk-Hongarije, Duitsland, Turkije en Bulgarije enerzijds en Servië, Rusland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Italië en België anderzijds. Nederland kon zijn neutraliteit handhaven. Andere staten werden later in de strijd meegesleurd. De Grote Oorlog werd beslecht nadat Amerika zich in 1917 in het conflict mengde. De aanleiding daartoe was de aanzienlijke economische schade die Amerika ondervond vanwege het torpederen van hun handelsvloot door Duitse duikboten. Op 6 april 1917 verklaarde Amerika de oorlog aan Duitsland. Er werd daarna nog anderhalf jaar gevochten. Op 4 november 1918 legde Oostenrijk-Hongarije de wapens neer, Duitsland volgde op 11 november. De oorlog kostte aan 10 miljoen mensen het leven, er waren twintig miljoen gewonden en verminkten, het verspild vermogen bedroeg 330 miljard dollar.

België strijdtoneel: Eijsden opvangplaats voor vluchtelingen

Op 4 augustus 1914 trokken Duitse troepen bij Gemmenich, even ten zuiden van Vaals, de Duits-Belgische grens over. Zij hadden als opdracht om de fortengordel rond Luik tot overgave te dwingen en vervolgens via het vlakke noorden van België naar Noord-Frankrijk op te rukken om het Franse leger uit te schakelen. Daarna zou het Duitse leger in het oosten het hoofd kunnen bieden aan de Russen. Duitsland wilde hiermee een tweefrontenoorlog voorkomen. Het liep echter anders. Bij de rivier de Marne wisten de Fransen de Duitsers tot staan te brengen. In het westen liep de strijd vast in een uitzichtloze loopgravenoorlog.

Door de aanval op België kwam een immense stroom vluchtelingen richting Nederland op gang. Alleen al in Eijsden en directe omgeving werden gedurende de oorlogsjaren 1914-1918 bijna 2.700 vluchtelingen kort- of langdurend opgevangen. Dat betrof met name bewoners uit de grensstreek (Moelingen, Visé, Luik, Voeren etc.) die veelal in Eijsden familie hadden. En dat in een plaats die zelf maar 2.900 inwoners telde. Tot overmaat van ramp werd tussen april en augustus 1915 langs de hele Belgisch-Nederlandse grens, van Cadzand tot Vaals, een onder stroom staande draadversperring aangelegd. Tussen Moelingen en Lixhe kruiste de draad de Maas, met aan de ene zijde bezet België en aan de andere kant het vrije Nederland.

De bedoeling van de versperring was om smokkel, spionage, vluchtgedrag en verzetsactiviteiten tegen te gaan. Naar verluidt kostte de ‘dodendraad’ aan ongeveer 500 mensen het leven.

Leven onder Duits gezag

Met uitzondering van het gebied achter de IJzer bleef België gedurende de Grote Oorlog bezet gebied. De Belgische regering had zich in Sainte-Adresse in Frankrijk geïnstalleerd, terwijl in Calais het hoofdkwartier van het Belgische leger was gestationeerd. In bezet gebied werden de inwoners geknecht door steeds meer verbodsbepalingen en vrijheidsbeperkende maatregelen die de Duitsers oplegden, zoals het instellen van een avondklok, het verbod op samenscho

ling, beperking van reizen, administratieve beslommeringen en verplichte tewerkstellingen. Naarmate de tijd verstreek nam bovendien de beschikbaarheid van levensmiddelen af, kortom de levensomstandigheden verslechterden zienderogen. Naleving van de voorschriften werd streng gecontroleerd. Overtreders werden zonder pardon gevangen gezet, als gevangene naar Duitsland afgevoerd of geëxecuteerd. Desondanks bleef het verzet onverminderd groot en waagden velen hun leven voor hun vaderland. Anderen deden verwoede pogingen het land te ontvluchten.

Vlucht naar de vrijheid (1): Anna

De ‘dodendraad’ en de strenge grensbeveiliging maakte vluchten over land naar onbezet gebied een hachelijke onderneming.

ZILLIOX_Joseph.jpg

Het waren Joseph Zilliox (Offendorf 1888- Luik 1917) en Jules Hentjens (Herstal1883- Luik 1938) die mogelijkheden zagen het kanaal Luik-Maastricht en de Maas als vluchtroute te gebruiken. Zilliox was werkzaam bij het havenbureau van Luik, Hentjens kapitein op de daar afgemeerde sleepboot Atlas V; beiden waren actief in het verzet.

Sleepboten werden ingezet om voor de Duitsers vrachtschepen op de Maas te verplaatsen. Samen maakten zij plannen om met gebruikmaking van sleepboten België te ontvluchten met als doel het overbrengen van vrijwilligers, die zich via Nederland en Engeland zouden aansluiten bij het Franse leger of het verzet. In de nacht van 5 op 6 december 1916 lukte het Zilliox om sleepboot Anna te bemachtigen en vanuit Visé (Devant-le-Pont) richting Nederland te varen. Tal van obstakels moesten worden genomen om de 41 vluchtelingen veilig over de Belgisch-Nederlandse grens te kunnen zetten. De sleepboot strandde net achter de ‘dodendraad’, die ter hoogte van Lixhe de Maas overspande. Na van de schrik te zijn bekomen vertrokken de gelukkigen naar het Belgisch Consulaat in Maastricht om het vervolg van hun reis voor te bereiden.

Joseph Zilliox zette zijn strijd voort vanuit Nederland. Bij een bezoek aan Luik werd hij, na verraden te zijn, door de Duitsers gevangen genomen en ter dood veroordeeld. Hij werd op 23 juli 1917 gefusilleerd.

Vlucht naar de vrijheid (2): Atlas V

De perikelen met de Anna maakten de Duitsers extra alert. Tal van maatregelen werden genomen om herhaling te voorkomen. De bewaking van de vaarwegen werd verscherpt. Dat belette Jules Hentjens echter niet om in de nacht van 3 op 4 januari 1917 vanuit Luik (Coronmeuse) ook een poging te wagen en met sleepboot Atlas V de Maas als vluchtroute te kiezen richting Nederland. Hij had 102 vluchtelingen aan boord, die allen dezelfde nacht van heinde en verre heimelijk waren toegestroomd en hun plaats op de boot hadden ingenomen.

Het werd een verschrikkelijke tocht. De Atlas V werd vanaf de beide oevers van de Maas beschoten, werd achtervolgd door een motorboot met Duitsers gewapend met een mitrailleur, moest grindbanken en in de Maas gelegen eilandjes ontwijken, schampte een van de pijlers van de spoorbrug over de Maas en werd daardoor bezaaid met planken en balken, ramde een in de Maas drijvende ponton met schietende grensbewakers en moest, ten laatste, door de ‘dodendraad’ en twee ijzeren kettingen die over de Maas waren gespannen, breken. Wonderwel lukte dat allemaal. Niet in het minst vanwege de stuurmanskunst en onverschrokkenheid van Jules Hentjens. Om een uur ’s nachts meerde de Atlas V in Eijsden af ter hoogte van Café Du passage d’Eau, waar normaliter het voetveer van Eijsden naar Ternaaien in de vaart was. De vluchtelingen kregen een warm onthaal. De eerste horde op weg naar het front was genomen. De Atlas V werd op last van de Duitsers terug gevaren naar Luik.

Jules Hentjens.gif Elvire Coun.gif    

Jules Hentjens wist uit handen van de Duitsers te blijven.
Zijn vrouw Elvire Coune en hun pas geboren zoon, die in Herstal waren achtergebleven,
werden gearresteerd en gevangen gezet.
Later dat jaar werden zij in vrijheid gesteld, Elvire was toen doof vanwege de martelingen die ze had ondergaan.
Jules Hentjens overleed in 1938. In de Tweede Wereldoorlog werd Elvire opnieuw actief in het verzet.

 

−−≡≡≡≡−−

 

Diverse informatie over de Atlas V en de Anna

De kapotte spoorbrug na de doortocht van de Atlas V

Kapotte spoorbrug na doortocht Atlas V.jpg

De vluchtroute van de Atlas V
Route Atlas V.jpg
 

 

Passagierslijst van de Atlas V:

Equipage :
Hentjens Jules, capitaine, Liège;
Balbour Charles, cantonnier des Ponts et Chaussées;
Job Jean, mécanicien, Ivoz-Ramet;
Longueville Raoul, matelot, Chokier.

Passagers:
Aretz Marcel, Liège;
Bastin Paul, commandant de gendarmerie, Anthisnes;
Balbour Charles, l'épouse et ses deux enfants;
Bauchau Frans, Namur;
Bauchau Paul, Anhée-sur-Meuse ;
Carabin Lambert-Joseph, Liège;
Charlier Hubert, Liège;
Collard Paul, Verviers;
Collette Rodolphe, Vottem ;
D'Archambeau Alexis (père), Liège; D'Archambeau
Jean (fils), Liège;
Darcis Alexandre-Hubert, Fexhe-Slins ;
Darcis Antoine, Fexhe-Slins;
Darcis Edouard, Fexhe-Slins ;
Darcis Pierre-Joseph, Fexhe-Slins;
Dallemagne Pierre, officier, Louvain;
Debras Albert-Victor, Annevoie;
Dedoyard, Liège;
Delmer Alexandre, professeur à l'Université de Liège,
Bruxelles;
De Cuyper Jacques, avocat, Etterbeek;
Defawe Joseph, Ougrée ;
De Pierpont Edouard, député, Rivière;
Deprez René, Ixelles;
Derbrier Gérard, administrateur territorial au Congo,
Bois-de-Breux ;
Derkenne Paul (décédé), Liège;
Detienne Camille, Liège;
Donnay Antoine (tombé au Champ d'Honneur à
Dixmude), Fexhe-Slins
Doyen Hervé, lieutenant d'artillerie, Wemmel ;
Dubois Félix, ingénieur, Crepy (Meaux) ;
Dubois Louis, Bruxelles;
Fagard Joseph, Chokier;
Fourmanoit Robert, Barcelone (Espagne) ;
Fuger Alphonse (décédé le 4-1-22 à l'hôpital d'Aix-la
Chapelle), Thimister;
Gabriel Gustave, Limerlé;
Gabriel Julien, Vielsalm ;
Gendebien Jules, Engis;
Gauthier Isidore, Marloie ;
Gérard Emile, Liège;
Géradon Louis, Liège;
Ghaye Georges, Liège;
Gielis Maurice, docteur en médecine, Liège;
Gielis Raymond, à Basoho-Rruwimi (Congo);
Gillet, ingénieur;
Gillet Achille, à l'Abbaye N.-D. de Scourmont, Forges
lez-Chimay;
Goderniaux Jules-Alexandre-Joseph, Liège;
Giltay Albert, Liège;
Goffaerts André, médecin, Alost;
Grégoire Albert, Vottem;
Grégoire André, notaire, Ransart ;
Halen Edouard, architecte, Liège;
Halfants Louis, Héverlé;
Hane Nicolas (décédé à Paris le 11 août 1919) ;
Hans Hubert-Jean-Joseph, Vottem ;
Herzet Fernand, Liège;
Hodeige Albert, Liège;
Honia Jacques, Liège;
Houard Hubert, docteur en médecine, Seraing-sur
Meuse ;
Jeoris, instituteur, Poix-Saint-Hubert ;
Lacrosse, pharmacien, Thimister;
Lacrosse Joseph, Liège;
Lambert Joseph, Hollogne-aux-Pierres ;
Lambrecht Félix, ingénieur, Liège;
Lambrecht Jacques, médecin oculiste, Herstal;
Lambrichts Lucien, Tongres ;
Lapière Paul, officier d'artillerie, Liège;
Leclercq Alphonse, chef de gare, Saint-Jean-Geest;
Ledouble Ernest, Liège;
Ledouble Lucien, Liège;
Ligot Etienne (au Congo), Liège;
Lebrun Emile, Liège;
Martens Paul, Louvain;
Massart Jules-Alfred, docteur en droit, Uccle;
Moray Joseph, Herstal;
Mordant Antoine, Grivegnée:
Mottard Gaston, Herstal;
Mulhay Clément (père), Angleur;
Mulhay Joseph (fils), Angleur ;
Mulhay-Laurenty Joséphine (mère), Angleur;
Muller-Savet Victor, professeur d'Université, Bruxelles;
Paque Jules, Herstal;
Pondant Joseph, Liège;
Poncin Albert, Marche;
Renard Henri, Liège;
Ronchesne Willy, Liège;
Ruche Jules, Salm-Château ;
Sadin Maurice, ingénieur, Roubaix;
Schiltz Firmin, Liège;
Sibille Jacques, Liège;
Simon Louis, médecin, Jupille ;
Siquet Pierre, Vottem ;
Soleil Emile, Liège;
Van Steenberghe Fernand, Bruxelles;
Van Steenberghe Marcel, Bruxelles;
Wauthier Isidore, province de Luxembourg;
Wégimont Augustin, Wellin ;
Wéra Lambert, Liège;
Wéry Auguste-Joseph, Liège.

 

 

Passagierslijst van de Anna:

Zilliox Joseph (Offendorf Alsace)
Mme J. Jungers
Arnold Jean
Bia Werner
Bieuvelet Léopold
Bouchellyoen Henri
Brocal Alexandre
Broens (père)
Broens Guillaume
Colette Camille
Colette Joseph
Colleye Pierre
Denis Hubert
Dome Nicolas
Dossin René
Fissette Pierre
Foxhalle Edouard
George Marcel
Gremmens Julien
Grevens Julien
Hendrik
Léonard Désiré
Léonard Jean
Léonard Lambert
Ligot Arthur
Moreau Edouard
Oury Albert
Pirottin Dieudonné
Serulier Eugène
Serulier Georges
Tawe Joseph
Thonnart Jean
Yerna Auguste
Yerna Edmond

 

−≡≡−  
Links naar diverse sites met meer informatie Médicins de la Grande Guerre (Franstalig)
De spectaculairste ontsnapping van de Grote Oorlog
Het Belgisch journaal over de herdenking van de vlucht van de Atlas V (Filmpje)
−≡≡−  

 

Onderstaand artikelen over dit onderwerp. Het 1e is geschreven door Paul van de Steen, de auteur van Schampschot.

Het 2e is Franstalig en geschreven door Marc Poelmans.

Sorry, the PDF could not be displayed. Click here to download the PDF

Sorry, the PDF could not be displayed. Click here to download the PDF